پنج شنبه 30 شهريور 1396 | 29. ذي‌الحجه 1438 | September 21 2017
چین و تکنیکهای جهانی‌شدن
ويليام اچ. اورهولت ترجمه: علي گل‌محمدي

تحول در چین، تحول در جمعیت و جغرافیای وسیعی از جهان است که نه‌تنها بر همسایگان آسیایی‌اش بلکه بر کل اقتصاد جهان تاثیرگذار خواهد بود. بازشدن دروازه‌های چین بر روی فرهنگ و تجارت جهانی که با بیم‌ها و امیدهایی صورت گرفت، باعث پیدایی دوران شکوفایی شکوهمندی حتی بالاتر از انقلاب «میجی» ژاپن گردید. اکنون چینی‌ها علاوه‌براینکه با سپرده‌های بالای خود بخشی از کسر بودجه امریکا را تامین می‌کنند، برای خرید صنایع بزرگ امریکا نیز ابراز علاقه می‌کنند و همین مساله باعث می‌شود امریکائیها از تاثیرگذاری حجم بالای اقتصاد چین بر اقتصاد جهان بیمناک باشند. بسیاری از امریکائیها معتقدند اگر اوضاع بر همین منوال پیش برود، ممکن است در سرزمین خودشان کارگر سرمایه‌داری چین شوند و مزدبگیر زردهایی باشند که دیگر سرخ نیستند! اما درهرحال چین اکنون بزرگترین شریک تجاری امریکا محسوب می‌شود و امریکا پذیرفتن جهانی‌شدن از سوی چین را بزرگترین پیروزی در تاریخ سیاست خارجی ایالات‌متحده پس از حل معضل شوروی می‌داند.

چین از جایگاه پیشین خود به‌عنوان بزرگترین مخالف جهانی‌شدن در دنیا و بزرگترین ایجادکننده تنش برای نهادهای جهانی تاسیس‌شده از سوی امریکا، خارج شده و به یکی از اعضای متعهد و هوادار جهانی‌شدن در این نهادها تبدیل شده است. درحال‌حاضر، چین اقتصادی به‌مراتب بازتر از ژاپن دارد و نهادهای این کشور به سطحی از جهانی‌شدن رسیده‌اند که از زمان انقلاب میجی (Meiji) در ژاپن، در هیچ کشور بزرگی شاهد آن نبوده‌ایم. پذیرش حاکمیت قانون، تعهد به رقابت، به‌کارگیری زبان انگلیسی در سطحی وسیع، آموزش بین‌المللی و پذیرش بسیاری از قوانین و نهادهای خارجی صرفا موجب به‌روزشدن نهادهای چینی نشده‌است، بلکه دگردیسی و دگرگونی تمدن چین را در پی داشته است.

چین تمامی توفیقات اقتصادی را مدیون آزادسازی و جهانی‌شدن بوده و جهانی‌شدن، از هر لحاظ برای چین موفقیت‌آمیز بوده است. تاریخ جهان هیچگاه نشان نداده است که سطح زندگی چنین جمعیت عظیمی از کارگرها به ‌این ‌سرعت بهبود پیدا کند. ازاین‌رو، حمایتهای مردمی برای جهانی‌شدن، در چین قوی‌تر از ژاپن است. ژاپن بهبود وضعیت خود را پس از جنگ مرهون اقتصاد به‌شدت مدیریت‌شده بود. میزان این حمایت از جهانی‌شدن در چین حتی از آنچه در اتحاد جماهیر شوروی سابق رخ داد، بیشتر است. آنچه در شوروی به حمایت از چنین روندی منجر شد، درواقع نوعی شوک درمانی بود. در نتیجه وضعیت پیش‌آمده، هم‌اکنون چین به متحدی بانفوذ برای امریکا و کشورهای آسیای جنوب‌شرقی در زمینه ترویج آزادتر تجارت و سرمایه‌گذاری تبدیل شده و در این زمینه گامهایی حتی فراتر از ژاپن، برزیل و هند برداشته است.

بااین‌وجود، گامهای سریع چین در راه جهانی‌شدن، تعدیلهای تنش‌زایی را در پی داشته است؛ چنان‌که سهم دولت در زمینه اشتغال تا چهل‌وچهارمیلیون شغل کاهش یافت. چین تاکنون بیست‌وپنج‌میلیون شغل تولیدی را از دست داده است. انتظار می‌رود صدوبیست‌وپنج شرکت خودروسازی به‌سرعت در سه تا شش شرکت ادغام شوند. موفقیتهای چین در عرصه جهانی‌شدن به‌شکلی‌بنیادین بر همسایگان این کشور تاثیرگذاشته است. هند فواید داشتن اقتصادی بازتر را از چین آموخته است. کشورهای آسیایی متعلق به مکتب بیزاری از سرمایه‌گذاری خارجی و کشورهای امریکای لاتین که طرفدار سنت حمایت از فراورده‌ها و صنایع داخلی بودند، به‌منظور رقابت با چین درصدد گشودن بیشتر اقتصاد خود به روی سرمایه‌گذاری خارجی و اتکای کمتر به وامهای بانکی هستند. این مساله باعث دگرگونی در استراتژی کشورهای جهان سوم در جهت توسعه و فراهم‌ساختن فرصتهای بیشتری برای شرکتهای امریکا در عرصه جهانی خواهد شد.

برخلاف نگرانی‌های اولیه، ترقی چین به جای ناکام‌گذاشتن همسایگان این کشور، موجب فعال‌شدن آنها در زمینه تجارت و سرمایه‌گذاری خارجی شده است. درواقع رشد ناگهانی چین موجب احیای اقتصاد ژاپن و مانع از رکود همسایگان کلیدی و شاید عاملی بازدارنده در کسادی اقتصاد جهانی بوده است.

رشد اقتصادی چین بازارهای جدیدی را به روی شرکتهای امریکایی گشوده است. جریان سود و منفعت از چین به امریکا همچون جریان کالا، نامتوازن است. تولیدات ارزان چینی به‌گونه‌ای‌اساسی استانداردهای زندگی امریکاییهای فقیر را بهبود بخشیده است. کالاهای ارزان چینی و کمک مالی چینی‌ها به کسری بودجة امریکا از طریق خرید اوراق قرضه خزانه‌داری بانک مرکزی ایالات‌متحده، نرخ تورم و بهره را در امریکا پایین نگه ‌داشته و همین باعث شده است رونق و شکوفایی اقتصادی امریکا از تداوم بیشتری برخوردار باشد. اما این وضعیت درهمان‌حال کسری تراز تجاری و پاره‌ای تعدیلهای اجتماعی را برای امریکا در پی داشته است. عدم تعهد چین به رعایت حق مالکیت معنوی [حق کپی رایت] به بسیاری از شرکتهای ایالات‌متحده لطمه زده است. جنون سرعت‌ در زمینه‌های ساخت‌وساز و حمل‌ونقل در چین، به افزایش قیمت مصالح و مواد خام در عرصه جهانی و در نتیجه کسب سود بسیار برای تولیدکنندگان و تحمیل‌ هزینه به مصرف‌کنندگان منجر شده است.

موفقیت چین، یکی از مهمترین پیشرفتهایی است که در تاریخ معاصر به‌وقوع پیوسته است. اما این پیش‌بینی که چین با رشد فعلی خود به قدرت مسلط جهانی تبدیل شود و یا شیوه زندگی امریکایی‌ها را مورد تهدید قرار دهد، صرفا یک پیش‌بینی اشتباه است. برخلاف اتحاد جماهیر شوروی سابق، چینِ اصلاح‌طلب درصدد ایجاد تغییر در شیوه زندگی هیچ ملت دیگری نیست. اقتصاد این کشور با مجموعه‌ای از دشوارترین چالشهای بانکداری، شهرنشینی و اشتغال در تاریخ جهان مواجه است و تا سال ۲۰۲۰ با چنان تراکم جمعیتی مواجه خواهد شد که تنها تعداد بسیار کمی از کارگران خواهند توانست زندگی افراد تحت تکفل خود را تامین کنند. بهترین نتیجه برای امریکا، چینی خواهد بود که درنهایت همچون ژاپن در پاره‌ای زمینه‌ها شکوفا و موفق، اما در بخشهای دیگر شکست خورده باشد. درواقع امریکایی‌ها به‌جای‌آن‌که از نشانه‌های حاکی از پیشرفت سریع چین در این راستا بترسند، باید از آن استقبال کنند.

چین و جهانی‌شدن

پیش از آغاز اصلاحات، چین مهمترین مخالف جهانی‌شدن در دنیا بود و به لحاظ اقتصادی یک کشور خودکفا محسوب می‌شد. چین با نظام اقتصاد جهانی مخالف بود. همچنین این کشور با نظام سیاسی جهانی و نهادهای مهم جهانی مثل صندوق بین‌المللی (IMF) و بانک جهانی مخالفت می‌کرد. چین بر این باور بود که بی‌نظمی جهانی، امری مفید است و در دوران مائوتسه دونگ به‌گونه‌ای‌فعال سعی در ترویج بی‌نظمی در سراسر جهان داشت. از جمله می‌توان به دامن‌زدن به شورشها در اکثر کشورهای همسایه، بخشهای عمده‌ای از قاره آفریقا و امریکای لاتین و حتی در دانشگاههای ایالات‌متحده اشاره کرد.

علاوه بر وضعیت بد سیاست خارجی، اوضاع فرهنگی داخلی چین نیز به‌حدی مایوس‌کننده بود که تاآن‌زمان در جهان سابقه نداشت. در انقلاب فرهنگی چین طی سالهای ۱۹۶۶ تا ۱۹۷۶، دانشجویان و دیگر گروههای پیرو تعالیم انقلاب دهقانی مائوتسه دونگ، مقامات ارشد حکومتی و رهبران احزاب را تحقیر می‌کردند. آنان نهادهای مهم آموزشی، اجتماعی و سیاسی را مورد حمله قرار می‌دادند؛ چنان‌که بخش اعظم میراث فرهنگی چین را تخریب کردند و درکل در جهت فروپاشی بنیان کشور گام برمی‌داشتند.

طی دو قرن، چینی‌ها شیوه‌های مختلف حکومتی همچون سوسیالیسم، کاپیتالیسم، امپراتوری، جنگ‌سالاری، بنیادگرایی دینی و غیره را آزمودند و البته همگی این شیوه‌ها به شکست انجامید. انزوای چین چنان شدید بود که بخش اعظم مردم این کشور و نیز دانشجویان پذیرفتند که نظام اقتصادی و سیاسی حاکم بر چین، با نظام سیاسی و اقتصادی جهانی به اندازه‌ای در تضاد است که هرگونه راه‌حلی، مستلزم فروپاشی نظام مستقر فعلی است.

درواقع انقلاب فرهنگی تنها بخش کوچکی از مشکلاتی به حساب می‌آید که فقر و انزوای سیاسی چین برای جهان و به‌ویژه برای امریکا به‌وجود آورد. اگر چین قرن بیستم، کشوری شکوفا و یکپارچه بود، جنگ جهانی دوم، از اروپا فراتر نمی‌رفت و جنگ جهانی اول نیز به‌گونه‌ای‌کاملا‌متفاوت به‌وقوع می‌پیوست. چین پیشرفته و متحد، می‌توانست مانع از تهاجم ژاپن شود و یا آن را با شکست مواجه کند. اساسا هزینه چنین جنگهایی برای امریکا به‌مراتب کمتر می‌بود؛ چراکه درآن‌صورت نبرد پرل هاربر (Pearl Harbor) و بسیاری از قضایای دیگر اتفاق نمی‌افتاد. امریکا و کل جهان، صرف‌نظر از یک‌میلیارد نفر شهروند چینی، به‌خاطر ضعف چین طی یک قرن گذشته هزینه‌های بسیاری پرداخته‌اند. بنابراین جهان نیازمند یک چین شکوفا و پویا است.

به‌واسطه توفیقات چین در فرایند جهانی‌شدن، امریکا دیگر با چنین مشکلاتی مواجه نیست. چین [در عرصه بین‌الملل] دیگر خلائی نیست که به‌خاطر آن قدرتهای بزرگ جهانی درگیر نبردهای عظیم شوند. چین دیگر از شورشیان جنوب شرق آسیا، آفریقا و امریکای لاتین حمایت نمی‌کند. این کشور دیگر درصدد بی‌اعتبارساختن نهادهای مالی جهانی نیست. چین هم‌اکنون با حمایت ثابت خود از دموکراسی کاپیتالیستی در تایلند و فیلیپین، عضوشدن در صندوق بین‌المللی پول (IMF)، بانک جهانی و سازمان تجارت جهانی (WTO) و نیز با مشاوره‌دادن به همسایگانش درباره مزایای ثبات سیاسی، سرمایه‌گذاری و تجارت آزاد، فواید زیادی را برای امریکا دربرداشته است.

از آغاز جنگ سرد، محور اصلی سیاست خارجی امریکا این بوده است که درحدامکان با قراردادن کشورهای جهان در مسیر رشد اقتصادی موفق (از طریق اصلاحات داخلی و آنچه بعدها جهانی‌شدن نامیده شد) بتواند در اروپا و آسیا ثبات ایجاد کند، در جنگ سرد پیروز شود و یک نظم جهانی باثبات برقرار سازد. آنچه از این فرایند حمایت کرد، ارتش امریکا بود، اما از زمان شروع طرح مارشال (Marshall Plan) تا ماموریتهای کمکی امریکا در آسیا و آفریقا، استراتژی بلندمدت و محوری ایالات‌متحده براساس دخالت در جهان و سعی در تثبیت آن با تلاش در جهت واردساختن سایر کشورها در شبکه‌ای از نهادهای جهانی و واداشتن آنان به اقدامات موفقیت‌آمیز اقتصادی بوده است تا زمینه لازم برای شکل‌گیری جهان مطلوب امریکا را فراهم کند.

ثابت‌ شده است که این استراتژی یکی از موفق‌ترین استراتژیهای ژئوپلتیک در تاریخ بشر می‌باشد، به‌طوری‌که دشمنان سابق امریکا را همچون متحدانش در شبکه‌ای قرار داده است که خود امریکا آن را به‌وجود آورده است. در تمام این مدت، این استراتژی گاه موجب برانگیخته‌شدن امواجی از ترس در ایالات‌متحده می‌شد. صنایع کلیدی، به‌ویژه نساجی و صنعت کفش، هرازچندگاهی مخالفت خود را علیه تجارت آزاد با کشورهای ژاپن، کره جنوبی، تایوان، جنوب شرق آسیا، چین و امریکای لاتین اعلام می‌کردند. این موضوع که آیا ژاپن قصد دارد تمامی صنعت تولیدی ایالات‌متحده را در اختیار خودش بگیرد و تمامی دارایی‌ها و مایملک مهم امریکا را بخرد، موجی از هراس در امریکا ایجاد کرده بود؛ همه می‌گفتند: آیا غیر از این است که اگر آنها در صنایع فولاد، خودروسازی و تلویزیون‌سازی پیروز ‌شوند و مرکز راکفلر (Rockefeller) را خریداری کنند، اقتصاد امریکا به‌طورکامل در معرض خطر قرار خواهد گرفت؟ آیا ترغیب تایوان و کره‌جنوبی به درپیش‌گرفتن روند توسعه، حمایت از دیکتاتوری‌های مخوف نیست؟ هربار هراس در ایالات‌متحده بیش‌ازپیش افزایش می‌یافت اما استراتژی امریکایی بازهم پیروز می‌شد. نتایج حاصله از این استراتژی تاکنون برای امنیت، رونق و رفاه امریکا و نیز در ارتباط با آزادسازی‌های فرامرزی و همچنین به حال مردم کشورهایی که شرکای تجاری امریکا محسوب می‌شوند، مفید بوده است. نگرانی‌های امریکا در مورد چین نیز همین وضعیت را دارد.

جهانی‌شدن چین

نکته‌ای که ایالات‌متحده هیچگاه از استراتژی خود انتظار نداشت، رانده‌شدن دشمنان سابق این کشور ــ از جمله چین ــ به سمت نهادهای اقتصادی مطلوب امریکا و نیز به سمت مسئولیت‌پذیری در قبال ثبات ژئوپلتیکی مدنظر ایالات‌متحده بود.

چین هرچند دیر اما در مقایسه با ژاپن با اشتیاق بیشتری به نظام جهانی ملحق شد. اقتصاد چین به‌مراتب بازتر از ژاپن است. حجم مبادلات تجاری چین در سال۲۰۰۴ هفتاددرصد تولید ناخالص داخلی (GDP) این کشور را تشکیل می‌داد، درحالی‌که این میزان در ژاپن بیست‌وچهاردرصد بود. در سال۲۰۰۴، چین موفق به جذب ۶/۶۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی شد، درحالی‌که ژاپن علیرغم‌آن‌که از اقتصادی به‌مراتب‌عظیم‌تر برخوردار بود و در مرحله بازسازی اقتصادی نیز به‌سر می‌برد، می‌بایست سرمایه خارجی بسیار بیشتری را نسبت به چین جذب می‌کرد، اما تنها موفق به جذب ۱/۲۰ میلیارد دلار سرمایه گردید.

جهانی‌شدن چین صرفا به گشایش اقتصادی این کشور محدود نمی‌شود، بلکه مساله حائز اهمیت‌تر، جهانی‌شدن نهادها است. از این لحاظ، استراتژی توسعه چینِ معاصر، مشابهت چشمگیری با کشور ژاپن در اوایل دوره میجی (اواسط قرن نوزدهم) دارد؛ یعنی زمانی‌که دولت ژاپن افرادی را به اکناف جهان می‌فرستاد تا برای تاسیس صنایعشان، از بهترین ناوگان دریایی خارجی (بریتانیا)، بهترین نظام آموزشی خارجی (آلمان) و… کپی‌برداری کنند. در فاصله یک قرن ونیم، اقدامات ژاپن در این زمینه بیشتر جنبه درونی و بومی پیدا کرده‌است، درحالی‌که چین از حالت تدافعی و بیگانه‌هراسی انقلاب دهقانی مائوئیستی، به سمت نوعی همگون‌سازی جهان‌وطنی در تحول بوده است.

امروزه چین کشوری است که برای درپیش‌گرفتن بهترین روشها و اقدامات، مامورانی را به سراسر جهان اعزام می‌کند. چین نه‌تنها از فناوری خارجی و فنون مدیریتی شرکتهای خارجی بلکه از طیف متنوع و گسترده‌ای از نهادهای خارجی و شیوه‌های آنها اقتباس می‌کند. موارد ذیل از آن جمله‌اند: استانداردهای حسابداری بین‌المللی؛ قوانین مربوط به اوراق بهادار در انگلستان، امریکا و هنگ‌کنگ؛ فراگیری سیستمهای نظامی ارتش فرانسه؛ پایه‌گذاری ساختار بانک مرکزی براساس الگوی بانک مرکزی دولت فدرال امریکا؛ قوانین دولت تایوان در سرمایه‌گذاری خارجی سهام و اوراق بهادار؛ استراتژی توسعه اقتصادی کره جنوبی، سنگاپور و تایوان و  بسیاری موارد دیگر. از جمله مهمترین این تغییرات و دگرگونی‌ها، تصمیم به اقتباس مفهوم حاکمیت قانون از غرب، پذیرش رقابت به‌عنوان اقدامی مهم و محوری در اقتصاد و نیز پذیرش زبان انگلیسی به‌عنوان تقریبا زبان دوم برای قشر تحصیلکرده چین است. امروزه بدون نیاز به مترجم می‌توان در دانشگاه چین به سخنرانی پرداخت و یا با مقامات ارشد چینی در پکن یا شانگهای مصاحبه کرد. ازهمه‌مهمتر، چین نخبگان جوانش را، احتمالا برای آن‌که با اصول جهانگرایی آشنا شوند، به خارج اعزام می‌کند، اقدامی که می‌توان آن را با عملکرد امپراتوری روم باستان در تغییردادن خلق‌‌وخوی فرزندانشان به سبک و سیاق مردم یونان باستان مقایسه کرد.

البته این نوع از تغییر و تحولات تدریجی است. نمی‌توان در کشوری که حسابداران خبره و حقوقدان حرفه‌ای وجود ندارد، فورا اقدام به عرضه حسابداری و یا قوانین غربی کرد. اما باید پذیرفت که در قیاس با اقدامات سایر کشورها، تغییر و تحولات در چین سریع و تکان‌دهنده است. نکته مهمتر این‌که، چینی‌ها این‌بار، برخلاف سبک و سیاق سلسله‌های قدیم، به‌دنبال اقتباس فنی بر مبنای ایده «فناوری غرب، فرهنگ چینی» نیستند، بلکه این‌بار سعی در اقتباس فرایندهای مربوط به تحول دارند، چنان‌که در مواردی نظیر حاکمیت قانون و ترویج رقابت، این اقتباسها جوانب و ظواهر تمدن سنتی چندهزارساله چین را نفی می‌کنند.

چین هم‌اکنون جهانی‌شدن سلایق را به‌تدریج تجربه می‌کند. قرارگرفتن مردم چین در معرض مارکهای خارجی، آنها را به فرهنگ جهانی‌ ملحق ساخته است. به‌عنوان‌مثال، ماههای بسیاری را صرف مطالعه درباره صنعت خودروسازی چین کردم. از جمله پرسشهایی که با آن مواجه بودیم، این بود که آیا چین نیز همچون اقدام کره جنوبی در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰، به سمت توسعه خودروهای مدل داخل در یک بازار بسته گام برخواهد داشت. اما یافته‌های ما نشان ‌داد که مردم چین در مقایسه با مردم یک نسل گذشته کره‌جنوبی به‌مراتب‌بیشتر در معرض فرهنگ جهانی قرار گرفته‌اند‌ و به‌همین‌خاطر، تولید هیچ خودرویی در چین قرین موفقیت نخواهد شد مگراین‌که به لحاظ الگو، از طراحی‌های جهانی و فناوری‌های مشهور خارجی اقتباس شده باشد. ده تا سی سال پیش، زمانی‌که صنایع خودروسازی کره‌جنوبی در وضعیتی مشابه اوضاع چین امروز قرار داشت، تقریبا هیچ‌کس نمی‌توانست یک خودروی اروپایی و یا امریکایی را در جاده‌ها ببیند و هنوز هم پس از چند دهه، تعداد این خودروها در کره بسیار کم است. درحالی‌که جاده‌های چین هم‌اکنون مملو از خودروهای فولکس واگن (Volkswagen) و بوئیک (Buick) است.

چین بیشتر از اکثر کشورهای جهان سوم و بسیاری از کشورهای جهان اول، جهانی‌شدن را باور کرده است. تمامی توفیقات با «اصلاحات و گشایش درها» و به‌تعبیری با جهانی‌شدن مقارن بوده است. در مقابل، توفیقات ژاپن و کره‌جنوبی در دوره‌ای حاصل شد که به‌رغم قرارگرفتن در فرایند جهانی‌شدن، نسبت به وضعیت امروز چین کنترل و نظارت سختگیرانه‌تری را در مورد تجارت، سرمایه‌گذاری خارجی و فعالیتهای اقتصادی داخلی اعمال می‌کردند.

جهانی‌شدن در چین مستلزم تحمل تعدیلهای بسیار پرمشقتی است. اشتغال در شرکتهای دولتی از صدوده‌میلیون نفر در پایان سال ۱۹۹۵ به شصت‌وشش‌میلیون ‌نفر در ماه مارس ۲۰۰۵ کاهش یافته است. کسانی‌که فکر می‌کنند طی این مدت، برخی مشاغل تولیدی از امریکا به چین منتقل شده‌اند، بهتر است بدانند که میزان مشاغل تولیدی در چین از چیزی درحدود پنجاه‌وچهارمیلیون شغل در سال۱۹۹۴ به کمتر از سی‌میلیون شغل درحال‌حاضر رسیده است. این درحالی است که حتی این آمار و ارقام چشمگیر، تعدیلهایی را که چین به‌واسطه حضور در رقابتهای سنگین‌تر و عضویت اخیرش در سازمان تجارت جهانی (WTO) ناگزیر از پذیرش آنها بود، کوچکتر از میزان واقعی‌اش نشان می‌دهند. به‌عنوان‌مثال، درحالی‌که اشتغال در صنایع خودروسازی نسبتا ثابت باقی مانده است، انتظار می‌رود تعداد تولیدکنندگان خودرو از بالاترین تعداد، یعنی صدوبیست‌وپنج واحد، به چیزی در حدود سه تا شش واحد کاهش یابد. این درحالی ‌است که بخش اعظم بازار به‌تدریج در سلطه سرمایه‌گذاری‌های مشترک خارجی قرار می‌گیرد.

اغراق درباره بهبود سازگاری اجتماعی چینی‌ها، مشکل است، اما ازآنجاکه چینی‌ها خودشان مایل به پذیرش این نوع از تعدیلها بوده‌اند، به‌صراحت می‌توان گفت در تاریخ بشریت هیچ کشور بزرگی چنین پیشرفتهای سریعی را در بهبود سطح زندگی و شرایط کاری تجربه نکرده است. وقتی اصلاحات آغاز شد، کارگران اهل شانگهای، همگی لباس یکدست می‌پوشیدند، خسته و بی‌رمق بودند، به‌ندرت وسایل اولیه زندگی مثل تلویزیون و حتی ساعت در اختیار داشتند و در روستاها سوءتغذیه شایع بود. اما امروز، کارگران شانگهای لباسهای متنوع و رنگارنگ می‌پوشند و از اعتمادبه‌نفس و انرژی فراوانی برخوردارند. امروزه هر خانواده متوسط چینی به‌طورمیانگین تقریبا بیش از یک تلویزیون در منزل دارد. سوءتغذیه ریشه‌کن شده است. به‌همین‌خاطر نیز چینی‌ها قاطعانه از گسترش بیشتر فرایند جهانی‌شدن حمایت می‌کنند.

جهانی‌شدن چین و تاثیر آن بر سایر کشورها

واضح است جهانی‌شدن چین به‌شدت بر سایر کشورها نیز تاثیر خواهد گذاشت. بیشترین تاثیر این اقدام بر سیاستهای اقتصادی و عملکرد هند بوده است؛ چراکه تا پیش از این، اقتصاد خودکفای هند، با کمک سیاستهای تجاری شدیدا حمایتی، به‌سختی پیش می‌رفت. این سیاستها درواقع موضعی خصمانه در قبال سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی تلقی می‌گردید و شبکه فوق‌العاده‌ای از کنترلهای اقتصادی داخلی به سبک سوسیالیستی تحت عنوان مجوز رسمی دولتی، روابط سیاسی و اقتصادی خارجی هند را به اتحاد جماهیر شوروی سابق پیوند زده بود. اعمال پاره‌ای فشارهای خارجی در سال ۱۹۹۱، هند را برای انجام مبادلات خارجی تحت فشار گذاشت و نیز مجاورت با کشور چین و مشاهده موفقیتهای این کشور، هند را تکان داد. درحالی‌که هند رویکرد جدید را دیرتر از چین آغاز کرد و شتاب حرکتش کندتر بود، هم‌اکنون نرخ رشد اقتصادی‌اش دو برابر شده است. از تعداد مردمی که در فقر مطلق به‌سر می‌بردند، به‌شدت کاسته شده است. صادرات رونق پیدا کرده و درآمدهای حاصل از مبادلات خارجی برای نخستین‌بار در تاریخ هند جدید، به بیش از میزان لازم افزایش یافته است. امروز با دیدار از کشور هند می‌توان امید، اعتماد و انرژی را به‌وضوح مشاهده کرد. اینها همان ویژگیهایی است که زمانی منحصر به کشورهای جنوب شرق آسیا به‌نظر می‌رسیدند.

این پویایی اقتصادی جدید در هند، همانطورکه پیش‌تر در چین رخ داده بود، موازنه اولویتهای رهبران را از تاکید بر اهداف ژئوپلتیک مناقشه‌برانگیز به سمت توجه به منافع اقتصادی مشترک تغییر داده است. روابط هند با همسایگانش ــ و حتی گاهی با پاکستان ــ و به‌ویژه با چین و امریکا به‌‌مراتب بهتر از سابق است. درواقع روابط هند و چین هم‌اینک در بهترین وضعیت خود از مناقشات دهه ۱۹۶۰ به این سو قرار دارد و جامعه تجاری هند از وضعیت هراس از رقابت با چین، به اعتماد نسبت به فواید اقدامات رقابتی تغییر جهت داده است و حتی اخیرا مازاد تجاری هند در ارتباط با چین، شادی هندیها را در پی داشته است.

تاثیر چین بر سیاستهای اقتصادی هند، تنها نمونه‌ای از پدیده‌ای بزرگتر است که می‌توان گفت هنوز در آستانه تکوین است. تا همین اواخر، اکثر کشورهای جهان سوم، و حتی ژاپن، موضعی نسبتا خصمانه در قبال سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی داشتند. شرایط مشکل اخذ پروانه، نرخ بالای مالیات، برخوردهای قضایی ناعادلانه و جو منفی، از جمله مشکلاتی بودند که سرمایه‌گذاران مستقیم در کشورهای ژاپن، کره‌جنوبی، فیلیپین، تایلند، هند و به‌ویژه اکثر کشورهای امریکای لاتین با آنها مواجه می‌شدند. کشورهایی که به‌جای پذیرش مالکیت خارجیها، معمولا به استقراض خارجی (کره جنوبی، منطقه جنوب شرق آسیا و امریکای لاتین) و یا به استقراض داخلی (ژاپن) متکی بودند، همواره از قرضهای سنگین رنج می‌بردند. تایلند مالیاتهای بسیار سنگینی را وضع کرد و بعدها  این مالیاتها را صرفا برای برخی سرمایه‌گذاران خارجی کاهش داد. و یا گروههای هندی با اتهامات واهی بهداشتی به رستورانهای کنتاکی (Kentucky) حمله می‌کردند. اما امروزه دیگر از چنین روشهایی استفاده نمی‌شود.

موفقیت چین در موازنه بدهی‌ها از طریق سهام ــ که براساس توفیقات قبلی در هنگ‌کنگ، تایوان و سنگاپور حاصل شده بود ــ به‌تدریج در حال تغییر بخش اعظم مدیریتهای توسعه اقتصادی در جهان است. ازقرارمعلوم این تاثیر و نفوذ چین به‌ویژه در آسیا دگرگون‌ساز خواهد بود. الگوی سابق، پرهیز از وابستگی به سرمایه‌گذاری خارجی به‌واسطه استقراض از بانکهای داخلی و خارجی بود. در آن زمان، دولتها با کانالیزه‌کردن وامهای بانکی، توسعه صنعت را تحت کنترل خود داشتند. این امر موجب می‌شد که شرکتها و کشورها بیش‌ازحد به بانکها وابسته شوند، در نتیجه دچار بحرانهای مالی ادواری می‌شدند. این مساله باعث نظارت بیش‌ازحد دولت بر صنایع شد و گسترش فساد و سوءمدیریت را در پی داشت. این موضوع به شرکتهای بزرگ دارای امتیازات سیاسی در مقایسه با شرکتهای کوچکتر و خارجی، برتری ناعادلانه‌ای می‌داد. نکته حائز اهمیت برای ایالات‌متحده این است که مساله مذکور باعث ایجاد محدودیت برای شرکتهای امریکایی گردید. اینک رقابت با چین، اکثر شرکتها را وادار خواهد کرد درهای خود را به‌روی سرمایه‌گذاری خارجی بگشایند و شرکتهای امریکایی نه‌تنها در چین بلکه در سراسر دنیا سود خواهند برد.

در آغاز دهه حاضر، بیم آن می‌رفت که موفقیت چین باعث رونق تجاری و سرمایه‌گذاری، حتی مناطق دور از مرزهای آسیایی، در این کشور شود و در نتیجه به تضعیف بنیه اقتصادی کشورهای همسایه منجر گردد. درواقع عکس این قضیه اتفاق افتاد. درهرجا که قوانین در راستای استقبال از سرمایه‌گذاری‌های خارجی تغییر یافته است ــ مثل هند، کره جنوبی و ژاپن ــ میزان جذب سرمایه‌گذاری خارجی رشد کرده است. چین دیگر کشورها را نیز به جلب سرمایه‌گذاری‌های خارجی تشویق کرد و در اثر پاسخ مثبتی که به این اقدام داده شد، بستر سرمایه‌گذاری‌های خارجی به‌نحو‌ بی‌سابقه‌ای در همه‌جا گسترش یافته است.

در بحبوحه رکود جهانی ناشی از شکست تکنولوژی، کشورهایی چون کره جنوبی و فیلیپین با تقاضایی که از ناحیه چین ایجاد شد، توانستند از این رکود جان سالم به‌در برند. ازهمه‌مهمتراینکه، تقاضای چین حتی به ژاپن انگیزه بخشید تا خودش را از رکود پیش‌آمده خارج سازد. در مورد زیان وارده از ناحیه سقوط اقتصادی ژاپن بر اقتصاد جهانی، نمی‌توان غلو کرد اما به‌هرحال ژاپن به تبع بدهی‌های بسیار زیاد در آستانه خطر فروپاشی کامل قرار گرفته بود و به‌احتمال‌زیاد در پی این مساله موجی از فروپاشی، گوشه و کنار جهان را فرامی‌گرفت. جهان، این خطر را ــ که به نظر می‌رسد رفع شده است ــ به مدد یک حاشیه سود حیاتی که محرکش چین بود، از سر گذراند. درخصوص بحرانهای اقتصادی جهانی ــ که تاکنون مورد خاصی از آن به‌وقوع نپیوسته است ــ کتاب قابل‌توجهی نوشته نشده است، اما کاملا محتمل است که جهانی‌شدن چین، امریکا را از گرفتارشدن در تنگناهای شدید اقتصادی در آستانه قرن جدید نجات دهد.

تقاضای چین که دقیقا همزمان با رکود اقتصاد جهانی افزایش یافت، به نفع بسیاری از مردم بوده است. تولیدکنندگان مواد خام به اوضاع تجاری همواره‌رو‌به‌افول عادت کرده‌اند. ناگهان استرالیا ــ متحد امریکا ــ متوجه می‌شود که وضعیت تجاری‌اش عمدتا به‌خاطر تقاضای چین به بهترین حالت درکل تاریخ این کشور رسیده است. بسیاری از فقیرترین کشورهای دنیا مثل لائوس، گینه‌نو و بخش اعظم آفریقا درست در زمانی‌که بیشترین نیاز را داشتند، از این وضعیت سود بردند. هرگونه برنامه کمکی و یا فروش طلا از سوی صندوق بین‌المللی پول (IMF)، از ایجاد حداقل تاثیر بهبودبخش بر معیشت مردم این کشورها، در مقایسه با آنچه از ناحیه تقاضای خرید محصولات از سوی چین و تثبیت این تقاضا صورت گرفت، عاجز بودند.

خلاصه‌اینکه مهمترین نتایج رشد و ترقی چین همچون نتایجی است که ظهور و رونق امریکا برای جهان در پی داشت و یا می‌توان آن را با احیای ژاپن و اروپا مقایسه کرد. به‌هرحال، داشتن یک همسایه پولدار، همیشه بهتر از همسایگی با فقرا است.

سود و زیان برای امریکا

جهانی‌شدن چین تاثیرات بی‌شماری بر ایالات‌متحده داشته است. از جمله روشن‌ترین آنها تبدیل‌شدن چین به بازاری بزرگ برای محصولات امریکا می‌باشد. اکنون ثابت شده است که آنچه از آن تحت عنوان اسطوره «رویای چینی» یاد می‌شد، کاملا غلط بوده است. مدتها از زمان پیشی‌گرفتن شرکت کوکاکولا از رکورد و هدف افسانه‌ای فروش یک میلیارد نوشابه کوکاکولا می‌گذرد. شرکت جنرال موتورز که زمانی با استناد به نظریه رویای چینی مورد تمسخر قرار می‌گرفت، درحال‌حاضر تعداد بسیاری از خودروهای بوئیک را در چین به فروش می‌رساند و به‌رغم توقف گاه‌وبیگاه این صادرات، بااینکه امروزه به‌سختی می‌توان از ناحیه چین به منفعت دست یافت، یک حاشیه سود حیاتی را برای خود ایجاد کرده است. در ارتباط با چین، امریکا از میلیاردها دلار سودی که به ایالات‌متحده بازگردانده شده و از بهبود وضعیت موفق‌ترین شرکتهای امریکایی به هنگام رقابت با سایر شرکتهای خارجی منتفع می‌شود.

پرداخت قیمتهای نازل‌تر برای کالاهای اساسی، به بهبود سطح زندگی مردم امریکا، به‌ویژه شهروندانی که از رفاه کمتری برخوردارند، کمک شایانی کرده است. هرچند تاکنون تحقیقات معتبری صورت نگرفته است، شاخصها نشان می‌دهد که در سطح زندگی امریکاییهای کم‌درآمد، میزانی از بهبود با میانگین پنج تا ده درصد حاصل شده است، چنانکه آنها قادرند کالاهای وارداتی چینی را خریداری کنند. بی‌شک این تاثیر با لحاظ این واقعیت گسترش می‌یابد که رقابت با چین، سایر کشورها را نیز به سمت تولید کالاهای ارزان‌تر برای مصرف مردم امریکا سوق می‌دهد.

کالاهای ارزان‌قیمت چینی، نرخ تورم امریکا را پایین نگه‌داشته است و به امریکا اجازه داده است از سیر صعودی طولانی‌تری در چرخه‌های بازرگانی‌اش برخوردار شود؛ چراکه دولت فدرال مجبور نیست نرخ سود را به‌سرعت افزایش دهد تا تورم کاهش یابد. همچنین خرید اوراق قرضه‌ای که خزانه‌داری امریکا منتشر می‌کند، در درازمدت به امریکا کمک می‌کند با تامین اعتبار، کسری بودجه‌ را جبران کند. بدون خریدهای چین، امریکا ناگزیر خواهد بود نرخ بهره را افزایش دهد و یا از نرخ رشد بکاهد و یا کسری تجاری سایر کشورها را به‌گونه‌ای تعدیل کند که آنها بتوانند اوراق قرضه امریکا را خریداری کنند.

این درحالی است که مزایای دیگری نیز به‌تازگی آشکار می‌شوند. چینی‌ها قصد سرمایه‌گذاری در امریکا را دارند. درحال‌حاضر، شرکت چینی حایر (Haier) در حال تولید یخچال در این کشور است. وقتی شرکت چینی لینوو (Lenovo)، شرکت رایانه‌های شخصی آی‌بی‌ام (I.B.M) را خریداری کرد، مشاغل بسیاری را در یک بخش درحال‌ورشکستگی نجات داد، شرکت آی‌بی‌ام را آزاد گذاشت تا وارد بازارهای فناوری پیشرفته شود و برای رشد بیشتر، کمک مالی در اختیار شرکت آی‌بی‌ام قرار داد. این روند تاکنون ناچیز بوده است اما به‌سرعت رشد خواهد کرد. امسال هدف چین هزینه‌کردن سی تا چهل‌میلیارد دلار برای خرید دارایی و سهام شرکتها است.

ما همچنین از کمک غیرمستقیم چین به اقتصاد کشورهای خارجی مثل ژاپن و استرالیا منتفع می‌شویم. داشتن شریکی موفق و ثروتمند برای اقتصاد امریکا بسیار مغتنم و پرارزش است. دهه ۱۹۸۰ را با نگرانی از بابت سیطره ژاپن بر جهان پشت‌سر گذاشتیم اما دهه ۱۹۹۰ را با این نگرانی طی کردیم که ژاپن به وظیفه و سهم خود در افزایش رشد جهانی عمل نمی‌کند. کسانی‌که نگران موفقیت چین هستند، به‌زودی نگران آن خواهند بود که نکند رشد چین به‌یکباره دچار افت شود.

مشکلات سازگاری

رشد و جهانی‌شدن چین دلهره‌هایی را نیز برای ما در پی داشته است. برخی از این نگرانی‌ها، همان نگرانی‌های سیاسی همیشگی هستند اما نگرانیهای اقتصادی و استراتژیک تکراری‌اند. به‌هرحال همزمان با ثروتمندشدن کشورها، محصولات نساجی، کفش، مبل و اثاثیه و لوازم برقی خانگی اغلب به جای دیگری کوچ می‌کنند. تولیدات جوراب از امریکا به ژاپن، از ژاپن به کره جنوبی و تایوان و از آنجا به جنوب شرق آسیا و حالا به چین مهاجرت کرده است. این نوع سازگاری‌ها تداوم خواهد یافت. این مساله، طی چندین‌ دهه امری تدریجی بوده است. ایالات‌متحده ده سال فرصت داشت تا برای سازگاری با دور جدید وضعیت نساجی آماده شود. امریکا از اتفاقی که قرار بود رخ دهد، آگاه بود و همه بر سر آن توافق داشتند. در عوض، این وضعیت برای چینی‌ها به‌قدری پرتنش بود که تصور آن برای امریکایی‌ها دشوار است. درکل می‌توان گفت تعدیلهای صورت‌گرفته در ایالات‌متحده [تحت تاثیر چین] در مقایسه با اکثر کشورهای دیگر، در مقیاسهای کوچکتری صورت گرفته است.

این سازگاری‌ها به‌مراتب کمتر از میزانی هستند که انتظار می‌رفت مردم امریکا سختی آن را بر خودشان هموار سازند، چراکه هم‌اکنون چین بیش از میزانی که مسبب آن بود، از سوی امریکا مقصر شناخته می‌شود؛ حال‌آنکه ازبین‌رفتن تمامی مشاغل در امریکا تقریبا به‌واسطه بهبود وضعیت تولید بوده‌است. درواقع، ماحصل موفقیتهای تولیدی به‌قدری زیاد بوده است که می‌بایست شاهد ازدست‌رفتن مشاغل بیشتری باشیم. درواقع معقول آن است که بگوییم میزان ازدست‌رفتن مشاغل در امریکا کمتر از آن حدی است که «می‌بایست» رخ دهد؛ چراکه چین به ما کمک کرد تا خود را با وضعیت جدید تطبیق دهیم. البته اطلاعات ما در خصوص میزان این کمک چین، چندان زیاد نیست؛ زیرا هیچ گروه ذی‌نفعی نخواسته است هزینه این تحقیق را بپردازد تا معلوم شود که چین با اقدامات جانبدارانه از شرکتهای در معرض خطر، چه تعداد از مشاغل ما را حفظ کرده است. البته باید توجه داشت که چین صرفا بخشی از سازگاری جهانی است که با ملحق‌شدن چین، هند و اتحاد جماهیر شوروی سابق به نظام اقتصادی امریکا به‌وجود آمده است.

مشکل جدی‌تر در سیاستگذاری، رقابت ناسالمی است که از سرمایه‌گذاریهای بی‌حساب‌وکتاب در چین ناشی می‌شود. بی‌حسابی در نظام مالی چین به این معنا است که چین در بخشهای کلیدی مثل صنعت فولاد، کارخانجات بسیار زیادی احداث کرده‌است. آنها از بیشتر شرکتهای در حال ورشکستگی حمایت کرده‌اند و این مساله موجب سرریزشدن ظرفیتها شده‌است. در سالهای اخیر، هوسبازی‌های مالی چین منجر به ساخت‌وساز بیش‌ازحد و تقاضای بسیار بالا برای فولاد، آلومینیوم، سیمان و سایر مواد و مصالح شده‌است. تا مدتی این موضوع باعث روحیه‌بخشی به صنعت جهانی فولاد و از جمله به صنعت فولاد امریکا بود. اما حاصل کار، احداث تعداد زیادی کارخانه‌ فولادسازی در چین بود که باعث شد عملا نیمی از ظرفیت جهانی این صنعت توسط چین قبضه گردد. نتیجه کار، تولید بیش‌ازحد و درنهایت کاهش قیمت فولاد بود.

این چرخه، مشکلاتی را برای صنایع امریکا در پی داشت، همانطورکه جنون اینترنتی و تخیلات تکنولوژیک امریکا برای بخش اعظمی از جهان مشکل ایجاد کرد. اعمال فشار بر چینی‌ها برای اصلاح اقدامات مالی‌شان، منصفانه است. بیراه نیست اگر اقدام بانکهای چینی را در وام‌دادن نوعی اعطای نامناسب یارانه تلقی کنیم. بااین‌حال، لحن اعتراضها و مفاد سیاستهای امریکا باید بازتاب‌دهنده سه واقعیت باشد: نخست، چینی‌ها در تلاش برای اصلاح نظام بانکی کشورشان و تنظیم آن برمبنای بازار هستند. دوم، هوسبازی‌های مالی امریکا نیز مشکلاتی را برای چینی‌ها ایجاد کرده‌است. سوم، در نهایت خود چینی‌ها باید بیشترین هزینه را برای سوءمدیریت مالی پرداخت کنند، چراکه اعطای نامناسب وام درنهایت برای بانکهایی که با مشکل مواجه شده بودند، دردسرهای بیشتری ایجاد می‌کند. امروزه تولید فولاد از سوی چین مثل خرید ژاپن از مرکز راکفلر در دو دهه قبل است؛ اگر زیاده‌روی‌های بی‌حدوحصر آنها را در آینده در نظر بگیریم، به‌نظر می‌رسد که نخست ژاپن و حالا چین در آستانه قبضه همه‌چیز در جهان قرار دارند. اما وقتی بنیاد و اساس مالی آنها را مورد بررسی قرار دهیم، یک نقطه تاریک مشاهده می‌کنیم. طی دهه ۱۹۹۰، ژاپنی‌ها در این نقطه تاریک گیر افتاده‌اند و هنوز در تلاش برای خروج از آن هستند. چین هم سالها طعم درد زیاده‌روی و سرمستی فعلی را خواهد چشید. به‌رغم این صحبتها، باید گفت امریکا باید پاسخ این زیاده‌روی‌ها را به‌صورت برنامه‌ریزی‌شده بدهد.

سرقت چینی‌ها از حق مالکیت معنوی به موضوع مهمی تبدیل شده‌است. مشکلات ایجادشده از سوی چینی‌ها در رابطه با حق مالکیت معنوی (IPR) مشابه مشکلاتی است که از سوی سایر کشورهای درحال‌توسعه به‌وجود می‌آید. در دهه ۱۹۳۰، ژاپن خودروهایی را تولید کرد که نیمی از آن شبیه فورد (Ford) و نیمی دیگر شبیه تولیدات کارخانه جنرال موتورز (General Motors) و به سبک دِسوتو (Desoto) بود. در روزهای اول جهش ژاپن پس از جنگ‌جهانی، بخش عمده‌ای از صادرات الکترونیک این کشور به حقوق انحصاری شرکتهای ابزارسازی تگزاس تعدی می‌کرد. همچون بسیاری از افراد، من نیز کتابخانه‌ای از کتب کپی‌شده در تایوان طی دهه ۱۹۷۰ گردآوری کرده‌ام و شایان ذکر است که تایوان هنوز بهترین ساعتهای مچی تقلیدی را دارد. به‌هنگام اقامت در سنگاپور در سال ۱۹۹۸، با پنج‌دقیقه پیاده‌روی از دفتر کارم به یک ساختمان شش طبقه، می‌توانستم نسخه کپی‌شده‌ای از اکثر فیلمهای هالیوود تهیه کنم. درواقع در دهه ۱۹۹۰، طبق پرونده‌ای که از سوی دولت امریکا گشوده شده بود، کپی‌کردن هفتاددرصد از نرم‌افزارهای رایانه‌ای را به سنگاپور نسبت می‌دادند، درحالی‌که بیشترین اتهامات متوجه چین بود. اقدامات امروزی چین در مورد حق مالکیت معنوی، تفاوت چندانی با اقدامات هند و روسیه ندارد. چیرگی و کارایی چین و وسعت سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در چین، ابعاد گسترده‌ای به این موضوع می‌دهد. درواقع لطماتی که به واسطه اقدامات چین در مورد حق مالکیت معنوی وارد شد، احتمالا در رتبه سایر بازارهای در حال ظهور مثل جوانان امریکایی قرار دارد. بجا است که امریکا در مورد سوءاستفاده‌هایی که از حق مالکیت معنوی صورت می‌گیرد، اعتراض کند. لازم است که امریکا سیاستهایی را در پیش بگیرد که بر‌اساس آن، رفتارهای نامناسب مستوجب تنبیه و رفتارهای بهتر شایسته تشویق باشد. تاکید و تقویت یک چشم‌انداز خاص تاریخی نیز مفید است.

در سوی دیگر، منافعی که از تقاضای چین نصیب استرالیا، امریکای لاتین و سایر تولیدکنندگان منابع (از جمله بخشی از اقتصاد امریکا) شده است، افزایش قیمت برای مصرف‌کنندگان است و امریکا بیش‌ازآن‌که تولیدکننده مواد خام باشد، مصرف‌کننده این مواد است. بزرگترین بخش از افزایش قیمتهای اخیر برای بسیاری از مواد مهم و اصلی، تناوبی و ادواری بوده است. هم‌اکنون اشتیاق مفرط چین به تولید فولاد، آلومینیوم و سیمان، دیگر کاهش یافته است. در مورد نفت، افزایش فزاینده تقاضا از سوی چین، هند، روسیه و سایر کشورهای درحال‌توسعه ممکن است به‌زودی محدودیتهای عرضه در بلندمدت را تحت فشار قرار دهد. این موضوع ممکن است امریکا را به اتخاذ تصمیمهای جدید و بالقوه اضطراری در مورد صرفه‌جویی در منابع طبیعی، نوع انرژی مصرفی و میزان رقابت و یا همکاری با سایر مصرف‌کنندگان مجبور کند. این اتفاق به‌هرحال حتی بدون خیزش چین رخ می‌داد، اما چین به این موضوع شتاب داد.

سرانجام، خیزش چین پرسشهایی را درباره نقش امریکا در جهان، چالشهای عمده و یا شیوه زندگی امریکایی طرح می‌کند. بخشی از پاسخ ساده است. روش زندگی امریکایی با چالش مواجه نخواهد شد. برخلاف اتحاد جماهیر شوروی و چین در دوران حاکمیت مائوتسه دونگ، چینِ اصلاح‌طلب درصدد تغییر شیوه سازماندهی امریکا در روشهای داخلی و جهان نیست اما ترجیح می‌دهد به نظام جهانی‌ ایجادشده توسط امریکا ملحق شود.

رقابتهای ژئوپلتیک، موضوعات پیچیده‌تری را پیش می‌کشد. چین نیز همچون کره‌جنوبی، همزمان با رشد، قوی‌تر می‌شود. ارتش این کشور مدرن‌تر شده‌است. در یک منطقه خاص ــ تنگه تایوان ــ حفظ سلطه امریکا به‌نحوچشمگیری مشکل شده‌است. این موضوع به چالشی جدی، قانونی و مشروع برای ارتش امریکا تبدیل شده‌است که باید بر آن غلبه کند. اما نظریه‌هایی که قائل به قبضه جهان از سوی چین هستند، دارای همان نواقصی هستند که برخی از نظریات دو دهه قبل درباره ژاپن با آن مواجه بودند؛ چراکه آن موقع بسیاری بر این عقیده بودند که ژاپن به‌زودی جهان را در کنترل خود درخواهد آورد. هم‌اکنون ارتش چین مجبور است از حدود یازده‌هزار مایل مرز این کشور، که همیشه هم بی‌خطر نیست، حفاظت کند و ارتش رو‌به‌رشد این کشور قادر نخواهد بود به تمام مشکلات پیش‌رو جوابگو باشد. از نظر اقتصادی نیز چین قادر نخواهد بود هر کالایی را در جهان تولید کند؛ چراکه هیچ کشوری نمی‌تواند در همه زمینه‌ها به برتری دست یابد.

در میان‌مدت، چین با چالشهای هراس‌آوری مواجه خواهد شد. تاجایی‌که می‌دانیم، بانکهای این کشور بدترین نوع بانکها در جهان هستند. در هر نسل، جمعیتی به اندازه جمعیت امریکا از روستاهای چین به شهرهای این کشور کوچ می‌کنند. هر سال دوازده الی سیزده میلیون نیروی کار جدید وارد بازار کار می‌شوند. تاثیر بهره‌وری بر اشتغال در بخش تولید به‌مراتب شدیدتر از وضعیت مشابه در امریکا است. همه این افراد نیازمند اشتغالند. رشد بالای چین برای مدتی طولانی قابل تداوم است، اما حفظ این وضعیت تنها از طریق اصلاحات قهرمانانه توسط رهبران چین میسر خواهد شد. گرچه به‌رغم این مشکلات چین قدرت گرفته است، اما تا سال ۲۰۲۰، در اثر پیرشدن جمعیت چین، نیروی کار این کشور، در مقایسه با هر کشور دیگری، از جمله در مقایسه با ژاپن، در بدترین وضعیت قرار خواهد گرفت. بی‌تردید باید گفت بدون اتخاذ برخی سیاستهای جسورانه و جدید، ممکن است چین در آن دوره زمانی با مشکل مواجه شود. در سال ۲۰۲۰، مطابق معیارهای امریکا شاید چینی‌ها هنوز ملتی بسیار فقیر محسوب شوند. حتی اگر موفقیتهایشان تا آن زمان تداوم پیدا کند، آنها موفق به سیطره بر جهان نخواهند شد.

ظهور چین به‌عنوان یکی از هواداران اصلی جهانی‌شدن و ثبات، وضعیت ژئوپلتیکی پیچیده‌ای را برای امریکا ایجاد کرده است. در موضوعاتی همچون تجارت آزاد و سرمایه‌گذاری و پاره‌ای موضوعات مختلف اقتصادی مثل محصولات GMO، چین از متحدین مهم امریکا محسوب می‌شود. در مورد کره شمالی، به‌رغم تفاوت در تاکتیکها، امریکا اهداف مشترکی را تعقیب می‌کند و در این ‌خصوص چین تنها شریک موثر محسوب می‌شود. در موضوع تروریسم و جرائم، چین متحد مهم امریکا در آسیا به‌حساب می‌آید. درحال‌حاضر، امریکا در وضعیت جدید و بدیعی قرار گرفته است. ‌ازیک‌سو ژاپن متحد نظامی و یار ایدئولوژیک نیم‌بند امریکا محسوب می‌شود و ازسوی‌دیگر چین متحد موثر امریکا در موضوعات مهم سیاسی و اقتصادی است. این درحالی است که ژاپن در زمینه‌هایی ناموثر عمل می‌کند و یا حتی در موضع مخالف با امریکا قرار دارد. افزایش نفوذ چین، هزینه بسیاری را در تنگه تایوان و نیز جاهای دیگر، بر امریکا تحمیل کرده است و دلیل این امر آن نیست که چین شدیدا سعی در کسب قدرت دارد، بلکه به‌خاطر خلائی است که امریکا و متحدان سنتی‌اش ایجاد کرده‌اند. تغییرات بسیار مهمی رخ داده که لازم است امریکا نسبت به آنها بسیار هشیارانه عمل‌کند. در مورد موضوع خطرناک کره شمالی، میان مواضع داخلی امریکا و متحدینش اختلاف وجود دارد و ازهمه‌مهمتر مخالفت کره شمالی با تاکتیکهای امریکا است. امریکا از چین خواسته است تا در این موضوع، نقشی محوری ایفا کند و چین در پذیرش دعوت امریکا مردد است. در جنوب شرق آسیا، امریکا با سازماندهی سیاستهایش حول محور ارزشی رشد اقتصادی از طریق آزادسازی و جهانی‌شدن، موفق شده‌است به شیوه سنتی پشتیبانی صادقانه‌ای را در این منطقه به‌دست آورد. امروز به‌نحوی از امریکا استقبال می‌شود که گویی آن اولویت پیش‌گفته را به نفع توجه و تمرکز بیشتر نظامی بر نبرد علیه ترور، کنار گذاشته است، درحالی‌که به چین با این دید نگریسته می‌شود که از اولویتهای ژئوپلتیک مائوئیستی خود به نفع اولویت دیگری مثل توسعه اقتصادی دوجانبه از طریق آزادسازی چندجانبه چشم‌پوشی کرده‌است. در سیاستهای اقتصادی، این‌طور به نظر می‌رسد که امریکا به نفع توافقنامه‌های تجارت آزاد دوجانبه ــ که به‌شدت رنگ و بوی سیاسی پیدا کرده‌اند ــ از آزادسازی چندجانبه صرفنظر کرده است درحالی‌که چین به حامی اصلی چندجانبه‌گرایی تبدیل شده‌است. چین به جای اصرار و تاکید بر دیدگاهی یکجانبه، با احتیاط به عضویت پیمان تجاری آ.سه.‌آن (ASEAN) درآمد.

بدون استثناء، نخبگان کشورهای آسیای جنوب شرقی و بسیاری دیگر از کشورهای آسیایی، اجلاس سران اَپِک (APEC) در سال ۲۰۰۳ را نقطه عطفی می‌دانند که طی آن وارونگی نقشهای امریکا و چین را مشخص کرد. نتیجه توسعه در کره و آسیای جنوب شرقی، تغییرات بسیار در ژئوپلتیک آسیا است، اما مسبب تغییرات امریکا بود نه چین؛ و امریکا اگر بخواهد، هنوز هم می‌تواند ابتکار عمل را در دست بگیرد.

ما امریکاییها باید نظراتمان در مورد پیروزی و شکست بسیار شفاف باشد. هنگامی‌که نظام نهادها و روابط امریکا، چینِ بی‌ثبات در سال ۱۸۷۰ و چین‌ِ برانداز در سال ۱۹۷۰ را به سمت همسازی، رونق و شکوفایی و حمایت از نهادهای مهم جهانیِ مخلوق امریکا می‌کشاند، این برای امریکا نه یک شکست، بلکه یک پیروزی و درواقع یکی از بزرگترین پیروزی‌های تاریخ است. وقتی امریکا یک شریک اقتصادی موفق با هزینه سازگاری‌های حداقلی تاریخی دارد، این برای امریکا نه یک شکست بلکه یک پیروزی است. البته توفیقات امریکا تا به امروز، تضمین کاملی برای این نیست که چین همواره دوست یا حامی نهادهای ما خواهد بود. اما اگر امریکا از شکوفایی و رفاه چین استقبال کند، فرصتها را برای حصول به نتایج خوب افزایش خواهد داد.

بهترین نتیجه برای روابط امریکا با چینی که وارد فرایند جهانی ‌شده، آن است که چین همچون رقیبی موفق باشد تا امریکا بتواند تقسیم کار دوجانبه و سودمندی با آن کشور داشته باشد. امید است چین درسهای سیاسی لازم را از همسایگان سیاسی‌اش بگیرد. همچنین امید است که ژاپن و کره جنوبی از گشایش بیشتر چین برای سرمایه‌گذاری‌های امریکا، درسهای اقتصادی لازم را بگیرند. تغییر سیاست و نگرش چین به مقوله جهانی‌شدن یکی از بزرگترین موفقیتهای سیاست خارجی امریکا در تاریخ این کشور است.

هرمن کاهن (Herman Kahn)، نخستین الگوی من است که کتابی را تحت عنوان «ظهور ابردولت ژاپن» تالیف کرد. متخصصان ژاپنی دائما از این موضوع ابراز نگرانی می‌کردند که اگر اقتصادشان موفق شود، امریکاییها درصدد سرکوب آن برخواهند آمد. اما پاسخ هرمن کاهن همواره این‌ بود: «شما از درک امریکاییها عاجزید. ما شما را مورد حمله قرار نخواهیم داد. ما شما را بابت تمامی دستاوردهایتان خواهیم ستود.»

پی‌نوشت

[۱]ــ این مقاله، ترجمه یکی از سخنرانیهای موسسه RAND،‌ ارائه‌شده توسط ویلیام اچ اورهالت (William H. Overholt)، مدیر دایره سیاسی منطقه آسیا در مرکز سیاسی آسیا پاسیفیک، در تاریخ نوزدهم می ۲۰۰۵ برای اعضای کمیسیون بازنگری وضعیت اقتصاد و امنیت امریکا ــ چین می‌باشد:

China and Globalization. William H. Overholt. (Testimony Presented to the U. S. – China Economic and Security Review Commission on May 19, 2005). May 2005.

بیانات ارائه‌شده در این مقاله، نظرات و نتیجه‌گیری‌هایی است که صرفا از سوی مولف ارائه شده است و نباید نظرات موسسه RAND و یا حامیان این موسسه تلقی شوند. (توضیح موسسه)



نام *
رایانامه *
تارنما