چهارشنبه 3 اسفند 1395 | 25. جمادي‌الاول 1438 | February 22 2017
قابلیت‌های فقه سیاسی در ادارۀ جامعۀ اسلامی
محمدحسن شاهنگي


درآمد

اصطلاح فقه سیاسی در جامعه واژه‌ای مهجور است. با وجود تمام ابهاماتی که در تعریف واژۀ فقه سیاسی وجود دارد، به دلیل روشن بودن مصادیق آن در جامعه، پژوهشگران عرصۀ فقه و سیاست به دنبال بررسی و تبیین این مسئله هستند. مهم‌ترین تقسیم‌بندی که تا به حال در فقه انجام شده تقسیم‌بندی موضوعی است که فقه سیاسی نیز نتیجۀ همین نوع تقسیم‌بندی است. متأسفانه تا امروز مسائل سیاسی کتاب‌های فقهی که در همۀ کتاب‌ها از طهارت تا دیات وجود دارد و می‌تواند ذخیرۀ خوبی برای تشیع باشد، به صورت مجموعه‌ای منسجم و نظام‌مند جمع‌آوری نشده است. در این میان عرضۀ اطلاعات گستردۀ فقه سنتی در موضوعات سیاسی و پاسخگویی به مسائل جدید سیاسی دو رسالت مهم فقه سیاسی خواهد بود. نیاز به دانستن و عمل به فقه سیاسی در جامعه، به دلیل حیات جامعۀ اسلامی و طرح مسائل روز سیاسی، بسیار مشهود است. اگر ما در زمینۀ شناخت مباحث فقه سیاسی و فلسفه‌ها و مبانی آن تلاش نکنیم، به استفاده از فلسفه‌های پیش‌ساختۀ غربی همچون سکولاریسم مجبور خواهیم شد. نهادهای گوناگونی برای نظارت بر مسائل سیاسی در کشور وجود دارد که به علت مشخص نبودن مبانی فقهی، نمی‌توانند راهکارهای مناسبی برای اجرای این سیاست‌ها در جامعه پیشنهاد کنند. ما امروز فقط مصرف‌کنندۀ فقه سیاسی هستیم و در زمینۀ تولید این فقه حیاتی و نظریه‌پردازی دربارۀ آن فعالیت چندانی انجام نمی‌دهیم. فقه سیاسی شیعی در تاریخ، تسلسل داشته و از زمان شیخ مفید تا زمان امام خمینی(ره) ادامه یافته و هیچ‌گاه منقطع نشده و بر بسیاری از نظریات فقهی اهل تسنن نیز تأثیرگذار بوده است. به نظر می‌رسد اولین کار ضروری در عرصۀ فقه سیاسی این است که از تعاریف و مقدمات خارج شویم و به مصادیق فقه سیاسی در جامعه برسیم.

 از آنجا که یکی از نگرانی‎های روشنفکران غربی این است که توصیه‎های مذهبی، جنبه اخلاقی و فردی دارد و قابل تحقق در سطح جامعه و در قالب قانون نیست این اظهار نظر درباره اسلام و قابلیت‎های فقه آن در عرصه سیاست نمی‎تواند منطبق با واقعیت باشد زیرا در فقه ، نگاه نظامند خاصی به «مصالح اجتماعی» وجود دارد و بخش از وسیعی از محتوای اسلام را «قوانین اجتماعی» تشکیل می‎دهند. اولین وظیفه پژوهشگران علوم دینی در برابر این واقعیت ، طرح اصولی و تاکید بر آن و دومین وظیفه رهگیری و برشماری قابلیت های عملی فقه سیاسی در مدیریت اجتماع مسلمان است.در این پرونده هر دو محور مذکور مورد پردازش قرار می گیرد.

در این مجال به محورهای زیر از فقه سیاسی پرداخته می‌شود: پیشینه، ادوار مختلف، قواعد کاربردی در عرصه‌های سیاست، اجتماع، اقتصاد و امنیت، الزامات، هویت و ماهیت، ‌مبانی قرآنی، ‌قابلیت‌های نظریه‌پردازانه، مصائب و موانع، رسالت حوزه‌های علمیه و مختصات فقه سیاسی در اندیشه امام خمینی(ره) و مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی).



نام *
رایانامه *
تارنما